Psychoterapia
zaburzeń osobowości.

Czym są zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości dotyczą utrwalonych sposobów przeżywania, myślenia i reagowania, które wiążą się z cierpieniem lub istotnie utrudniają codzienne funkcjonowanie. Mogą obejmować obraz siebie, poczucie własnej wartości, bliskość, regulowanie emocji i radzenie sobie z konfliktami.

Pojedyncza cecha, trudna relacja czy okres kryzysu nie wystarczają do rozpoznania. Ważne jest, jak długo utrzymują się trudności, w jakich sytuacjach występują i jaki mają wpływ na życie.

Borderline i regulacja emocji

Przy rozpoznaniu borderline mogą pojawiać się silne, zmienne emocje, lęk przed opuszczeniem, impulsywne reakcje oraz trudności w utrzymaniu stabilnego obrazu siebie i relacji. Samo rozpoznanie nie opisuje całej osoby ani nie przesądza o przebiegu terapii.

Podczas konsultacji rozmawiamy o aktualnej sytuacji, dotychczasowej pomocy i potrzebach. Na tej podstawie ustalamy odpowiednią formę leczenia, uwzględniając w razie potrzeby współpracę z psychiatrą lub innymi specjalistami.

Narcyzm i samoocena

Słowo „narcyzm” jest używane w wielu znaczeniach. Pojedyncze cechy narcystyczne nie są równoznaczne z narcystycznym zaburzeniem osobowości. Trudności mogą dotyczyć silnej zależności samooceny od uznania innych, wrażliwości na krytykę, wstydu lub powracających konfliktów w relacjach.

W terapii można przyglądać się tym doświadczeniom, własnym potrzebom i sposobom przeżywania bliskości. Punktem wyjścia jest indywidualna sytuacja pacjenta, bez sprowadzania jej do etykiety.

Inne wzorce: unikanie, zależność i perfekcjonizm

Unikający wzorzec funkcjonowania osobowości może przejawiać się silną obawą przed krytyką i odrzuceniem oraz wycofywaniem się z kontaktu mimo potrzeby bliskości. W zależnym wzorcu na pierwszy plan mogą wysuwać się lęk przed utratą wsparcia, podporządkowywanie własnych potrzeb i trudność w samodzielnym podejmowaniu decyzji.

Sztywne wymagania wobec siebie, nadmierna kontrola i perfekcjonizm mogą z kolei utrudniać odpoczynek, elastyczność i współpracę. Takie cechy nie oznaczają automatycznie zaburzenia osobowości. To przykłady możliwych wzorców, a nie lista do samodzielnego stawiania diagnozy.

Nasilenie i zakres trudności: perspektywa ICD-11

Podobnie nazywane trudności mogą mieć bardzo różne nasilenie. Jedna osoba dobrze funkcjonuje w wielu obszarach, lecz doświadcza powracających problemów w bliskich relacjach. U innej trudności obejmują szerzej poczucie siebie, emocje i codzienne życie.

ICD-11 wyróżnia łagodne, umiarkowane i ciężkie zaburzenie osobowości. Opis uwzględnia przede wszystkim nasilenie trudności w funkcjonowaniu, a dodatkowo dominujące cechy oraz ewentualny wzorzec borderline. To inne podejście niż podział wyłącznie na odrębne typy. Nasilenie opisuje trudności, nie wartość osoby.

Poziom organizacji osobowości: perspektywa Kernberga

W ujęciu psychodynamicznym ważna jest także struktura osobowości: na ile spójne jest poczucie siebie, jak przeżywane są inne osoby i jak uruchamiają się mechanizmy obronne w sytuacji napięcia. Koncepcja Otto Kernberga rozróżnia poziomy organizacji osobowości określane jako neurotyczny, borderline i psychotyczny.

Są to pojęcia opisujące sposób organizacji funkcjonowania psychicznego. Organizacja borderline nie oznacza automatycznie rozpoznania zaburzenia osobowości borderline. Poziomów Kernberga nie można też bezpośrednio utożsamiać ze stopniami nasilenia w ICD-11. Rozumienie struktury pomaga planować sposób i zakres pracy terapeutycznej.

Jak wygląda psychoterapia

Punktem wyjścia są aktualne trudności i cele pacjenta. Przyglądamy się emocjom, relacjom oraz reakcjom, które powracają mimo prób zmiany. Ważne jest również to, co pojawia się w kontakcie terapeutycznym.

Sposób pracy dostosowuję do potrzeb i możliwości pacjenta. W zależności od sytuacji większe znaczenie może mieć wsparcie i porządkowanie bieżących doświadczeń albo pogłębiona praca nad utrwalonymi wzorcami. Zasady, częstotliwość spotkań i potrzebę dodatkowej pomocy omawiamy podczas konsultacji.

Kiedy rozważyć diagnozę osobowości

Konsultacja przed terapią pomaga ustalić, jaka forma pomocy będzie odpowiednia. Odrębne badanie osobowości może być przydatne, gdy potrzebne jest dokładniejsze wyjaśnienie obrazu trudności, diagnoza różnicowa lub pisemna opinia. Nie każda osoba rozpoczynająca psychoterapię potrzebuje osobnego procesu diagnostycznego.